आंब्याच्या मोहोरावरील भुरी रोग: लक्षणे, नियंत्रण व उपाय

आंब्याच्या मोहोरावरील भुरी रोग: लक्षणे, कारणे आणि प्रभावी व्यवस्थापन

कोकणातील आंबा हे शेतकऱ्यांचे महत्त्वाचे नगदी फळपीक आहे. आंब्याला भरपूर मोहोर येणे, त्याचे योग्य परागीभवन होणे आणि त्यातून निरोगी फळधारणा होणे, या गोष्टींवर आंब्याचे उत्पादन अवलंबून असते. मात्र, मोहोर येण्याच्या काळात आंबा बागेत अनेक रोगांचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो. त्यांपैकी आंब्याच्या मोहोरावरील भुरी रोग (Mango Powdery Mildew) हा उत्पादनात घट घडवून आणणारा एक महत्त्वाचा बुरशीजन्य रोग आहे. या रोगामुळे मोहोरावर पांढऱ्या किंवा करड्या रंगाच्या पिठासारख्या बुरशीची वाढ दिसते. प्रादुर्भाव वाढल्यास फुले वाळतात, फळधारणा कमी होते आणि लहान फळांची गळ होऊ शकते. त्यामुळे आंबा बागायतदारांनी मोहोराच्या सुरुवातीच्या अवस्थेपासून नियमित निरीक्षण करून रोगाची लक्षणे ओळखणे आणि योग्य वेळी व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे.

या लेखात आपण आंब्याच्या भुरी रोगाची कारणे, लक्षणे, रोगाच्या वाढीस अनुकूल परिस्थिती आणि एकात्मिक व्यवस्थापन यांची सविस्तर माहिती घेणार आहोत.

१. आंब्याचा भुरी रोग म्हणजे काय?

आंब्याचा भुरी रोग हा बुरशीमुळे होणारा रोग आहे. या रोगाचा प्रमुख रोगकारक Oidium mangiferae हा बुरशीजन्य रोगकारक आहे. हा रोग प्रामुख्याने आंब्याच्या मोहोरावर, फुलांच्या देठांवर, कोवळ्या पानांवर आणि लहान फळांवर आढळतो.

रोगाची सुरुवात मोहोराच्या काही भागांवर पांढऱ्या, पिठासारख्या बुरशीच्या वाढीने होते. अनुकूल हवामानात रोगाचा प्रसार झपाट्याने होऊ शकतो. भुरी रोगाचा सर्वाधिक परिणाम फुलोऱ्याच्या आणि फळधारणेच्या सुरुवातीच्या अवस्थेत जाणवू शकतो. त्यामुळे रोगाची सुरुवातीची लक्षणे ओळखून वेळीच उपाययोजना करणे महत्त्वाचे आहे.

२. आंब्याच्या भुरी रोगाची प्रमुख लक्षणे

आंब्याच्या बागेत भुरी रोगाची खालील लक्षणे दिसून येतात.

अ) मोहोरावर पांढऱ्या पिठासारखी वाढ दिसणे

भुरी रोगाचे हे सर्वांत महत्त्वाचे लक्षण आहे. मोहोराच्या फुलांवर, फुलांच्या देठांवर आणि फुलोऱ्याच्या मुख्य अक्षावर पांढऱ्या किंवा करड्या रंगाची बुरशी दिसते. सुरुवातीला मोहोराच्या काही भागांवर ही वाढ दिसते. रोग वाढल्यास मोहोराचा मोठा भाग पांढऱ्या थराने झाकला जाऊ शकतो.

ब) फुले वाळणे आणि तपकिरी होणे

रोगाचा प्रादुर्भाव झालेली फुले हळूहळू तपकिरी किंवा काळसर होऊन वाळू शकतात. ती निरोगी फुलांप्रमाणे विकसित होत नाहीत. प्रादुर्भाव तीव्र असल्यास मोहोरावरील अनेक फुले खराब होतात आणि फळधारणेवर परिणाम होतो.

क) फुलांची आणि लहान फळांची गळ

भुरी रोगामुळे फुलांचे नुकसान होऊन फळधारणा कमी होऊ शकते. सुरुवातीला लागलेली लहान फळेही गळून पडू शकतात. त्यामुळे झाडावर मोहोर भरपूर असूनही प्रत्यक्षात मिळणारे उत्पादन कमी राहू शकते.

ड) कोवळ्या पानांवर पांढरा थर दिसणे

काही वेळा कोवळ्या पानांवरही पांढऱ्या रंगाची बुरशी दिसते. प्रादुर्भाव झालेल्या पानांची वाढ विस्कळीत होऊ शकते किंवा पाने विकृत दिसू शकतात.

ई) लहान फळांची वाढ खुंटणे

लहान फळांवर रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्यास त्यांच्या वाढीवर परिणाम होऊ शकतो. काही फळांवर तपकिरी किंवा जांभळट डाग दिसू शकतात, तर काही फळे अकाली गळतात.

लक्षात ठेवा: मोहोर वाळणे किंवा फळगळ होणे ही केवळ भुरी रोगाचीच लक्षणे नाहीत. अँथ्रॅक्नोजसारखे इतर रोग, कीड आणि प्रतिकूल हवामानामुळेही अशी लक्षणे दिसू शकतात. त्यामुळे पांढऱ्या पिठासारख्या बुरशीची उपस्थिती आणि इतर लक्षणे तपासून रोगाची खात्री करावी.

३. भुरी रोगाच्या प्रादुर्भावास अनुकूल परिस्थिती

हवामानाचा भुरी रोगाच्या प्रादुर्भावावर मोठा परिणाम होतो.

१. थंड रात्री: मोहोर येण्याच्या काळात रात्रीचे तापमान कमी असल्यास रोगाच्या वाढीस अनुकूल परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.

२. जास्त आर्द्रता आणि ढगाळ हवामान: हवेत आर्द्रता जास्त असणे, ढगाळ वातावरण आणि काही वेळा धुके किंवा हलका पाऊस यांसारख्या परिस्थिती रोगाच्या विकासास अनुकूल ठरू शकतात.

३. मोहोर येण्याची आणि फुलोऱ्याची अवस्था: आंब्याच्या मोहोराच्या विकासापासून फुलोरा पूर्ण उमलण्यापर्यंतचा काळ रोगाच्या व्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असतो. या अवस्थेत नियमित निरीक्षण केल्यास रोगाची सुरुवातीची लक्षणे लवकर लक्षात येतात.

४. रोगाचा वाऱ्याद्वारे प्रसार: रोगकारक बुरशीचे बीजाणू वाऱ्याद्वारे पसरू शकतात. त्यामुळे अनुकूल परिस्थितीत एका झाडावरील रोगाचा प्रसार बागेतील इतर झाडांपर्यंत होऊ शकतो.

४. आंब्याच्या भुरी रोगाचे एकात्मिक व्यवस्थापन

भुरी रोगाचे प्रभावी व्यवस्थापन करण्यासाठी केवळ फवारणीवर अवलंबून न राहता बागेचे निरीक्षण, योग्य वेळेची निवड आणि आवश्यकतेनुसार बुरशीनाशकांचा वापर करावा.

अ) बागेचे नियमित निरीक्षण करा

मोहोर बाहेर पडण्यास सुरुवात झाल्यापासून बागेची नियमित पाहणी करा.

- मोहोरावर पांढरी पिठासारखी वाढ दिसते का ते तपासा.

- मोहोराचा देठ आणि फुलोऱ्याचा मुख्य भाग काळजीपूर्वक पाहा.

- रोगग्रस्त मोहोराचे प्रमाण वाढत आहे का ते नोंदवा.

- बागेतील वेगवेगळ्या भागांतील झाडांची तपासणी करा.

लक्षणे सुरुवातीच्या अवस्थेत ओळखल्यास योग्य व्यवस्थापन करणे सोपे जाते.

ब) रोगग्रस्त मोहोराचे व्यवस्थापन करा

अतिशय जास्त प्रादुर्भाव झालेला किंवा विकृत झालेला मोहोर असल्यास तो काळजीपूर्वक काढून बागेबाहेर योग्य पद्धतीने नष्ट करावा. मात्र, केवळ रोगाचा संशय आहे म्हणून मोठ्या प्रमाणात निरोगी मोहोर काढू नये. त्यामुळे फळधारणेची क्षमता कमी होऊ शकते.

क) बागेतील हवा खेळती राहील याची काळजी घ्या

झाडांच्या फांद्या अतिशय दाट झाल्यामुळे बागेतील हवा खेळती राहण्यास अडथळा निर्माण होऊ शकतो. झाडांची योग्य रचना राखणे आणि आवश्यकतेनुसार छाटणी करणे यामुळे बागेचे व्यवस्थापन सुलभ होते. छाटणी योग्य हंगामात आणि शिफारशीनुसार करावी.

ड) गरजेनुसार बुरशीनाशकांची फवारणी करा

भुरी रोगाच्या व्यवस्थापनासाठी आंबा पिकावर वापरण्यास मान्यता असलेल्या बुरशीनाशकांचा वापर करता येतो.

१. वेटेबल सल्फर (Wettable Sulphur 80 WP)

आंब्यावरील भुरी रोगाच्या व्यवस्थापनासाठी वेटेबल सल्फर हा एक पर्याय आहे. काही कृषी शिफारशींमध्ये २ ग्रॅम प्रति लिटर पाणी या प्रमाणाचा उल्लेख आढळतो. मात्र, प्रत्यक्ष वापर करण्यापूर्वी संबंधित उत्पादनाच्या लेबलवरील आंबा पिकासाठीची मान्यता, शिफारस केलेले प्रमाण आणि वापराच्या अटी तपासाव्यात.

२. इतर मान्यताप्राप्त बुरशीनाशके

रोगाची तीव्रता, रोगाची अवस्था आणि स्थानिक कृषी विद्यापीठाच्या शिफारशीनुसार इतर मान्यताप्राप्त बुरशीनाशकांचा पर्याय निवडता येतो. वेगवेगळ्या उत्पादनांची नावे पाहून स्वतःहून मिश्रण तयार करू नये. एका बुरशीनाशकाचा वारंवार वापर टाळण्यासाठी आणि रोगनियंत्रण अधिक प्रभावी करण्यासाठी कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

फवारणी करताना कोणती काळजी घ्यावी?

आंब्याच्या मोहोरावरील भुरी रोगासाठी फवारणी व काळजी

- फवारणीपूर्वी उत्पादनाच्या लेबलवरील सूचना वाचा.

- योग्य प्रमाणातच औषध वापरा.

- पूर्ण फुलोऱ्याच्या वेळी फवारणी करण्याचे टाळा; आवश्यक उपचारांची वेळ कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने ठरवा.

- मधमाश्या आणि इतर परागीभवन करणाऱ्या कीटकांचे संरक्षण करा.

- सल्फरयुक्त उत्पादनांची उष्ण हवामानात किंवा तेलाधारित उत्पादनांच्या जवळच्या वापरात लेबलवरील निर्बंध तपासा.

- वाऱ्याचा वेग जास्त असताना किंवा पावसाची शक्यता असताना फवारणी टाळा.

- वैयक्तिक संरक्षण साधने वापरा.

- फवारणीच्या दोन औषधांमध्ये किती अंतर ठेवावे, यासाठी लेबलवरील सूचना पाळा.

महत्त्वाचे: बुरशीनाशकाची मात्रा आणि फवारणीचे अंतर उत्पादनानुसार बदलू शकते. त्यामुळे इंटरनेटवरील सर्वसाधारण प्रमाणावर अवलंबून न राहता सध्याच्या अधिकृत शिफारशी आणि उत्पादनाचे लेबल यांना प्राधान्य द्या.

५. भुरी रोगाच्या व्यवस्थापनासाठी योग्य वेळ कोणती?

भुरी रोगाच्या नियंत्रणात योग्य वेळेला विशेष महत्त्व आहे.

1. मोहोर बाहेर पडण्याच्या सुरुवातीच्या अवस्थेत: मोहोर साधारण ७.५ ते १० सेंमी आकाराचा असताना बागेतील रोगस्थिती तपासावी. रोगाचा धोका असलेल्या भागात प्रतिबंधात्मक व्यवस्थापनासाठी ही अवस्था महत्त्वाची मानली जाते.

2. फुलोऱ्याच्या काळात: फुलांवर रोगाची लक्षणे दिसत आहेत का, याचे निरीक्षण करावे. फुलोऱ्याच्या काळात परागीभवन करणाऱ्या कीटकांचे संरक्षण करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. फवारणीची गरज असल्यास योग्य वेळ आणि उत्पादन तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने ठरवावे.

3. फळधारणेच्या सुरुवातीच्या अवस्थेत: लहान फळांवर रोगाची लक्षणे दिसत आहेत का, याची पाहणी करावी. आवश्यक असल्यास लेबलवरील सूचनांनुसार आणि अधिकृत शिफारशीनुसार पुढील व्यवस्थापन करावे. प्रत्येक बागेत ठरावीक संख्येने फवारण्या करणे आवश्यकच असेल असे नाही. रोगाचा प्रादुर्भाव, हवामान आणि आधी केलेल्या उपचारांच्या आधारे पुढील उपाययोजना ठरवाव्यात.

६. भुरी रोग आणि अँथ्रॅक्नोज यांतील फरक

आंब्याच्या मोहोरावर भुरी रोगाबरोबरच अँथ्रॅक्नोज या रोगाचाही प्रादुर्भाव होऊ शकतो. दोन्ही रोगांमुळे मोहोराचे नुकसान होऊ शकते; परंतु त्यांची लक्षणे वेगळी असतात.

वैशिष्ट्य	भुरी रोग	अँथ्रॅक्नोज
प्रमुख लक्षण	पांढरा किंवा करड्या रंगाचा पिठासारखा थर	तपकिरी ते काळसर डाग
बाधित भाग	मोहोर, फुले, कोवळी पाने व लहान फळे	मोहोर, पाने, कोवळ्या फांद्या व फळे
रोगाचे स्वरूप	बुरशीची पृष्ठभागावर दिसणारी पावडरसारखी वाढ	डाग, ऊतींचे नुकसान आणि फुले वाळणे
व्यवस्थापन	भुरी रोगासाठी मान्यताप्राप्त बुरशीनाशके आणि योग्य वेळेचे व्यवस्थापन	अँथ्रॅक्नोजसाठी स्वतंत्र शिफारशीनुसार व्यवस्थापन

दोन्ही रोगांची लक्षणे एकत्र दिसत असल्यास किंवा रोगाची खात्री होत नसल्यास कृषी तज्ज्ञांकडून निदान करून घ्यावे. चुकीच्या रोगासाठी फवारणी केल्यास खर्च वाढू शकतो आणि अपेक्षित परिणाम मिळत नाही.

७. भुरी रोगामुळे आंब्याच्या उत्पादनावर काय परिणाम होतो?

भुरी रोगाचा प्रादुर्भाव वाढल्यास आंब्याच्या उत्पादनावर पुढील परिणाम होऊ शकतात.

- मोहोरावरील फुलांचे नुकसान होते.

- फळधारणेचे प्रमाण कमी होऊ शकते.

- लहान फळांची अकाली गळ होऊ शकते.

- फळांची वाढ आणि गुणवत्ता प्रभावित होऊ शकते.

- शेतकऱ्यांचा उत्पादन खर्च वाढू शकतो.

त्यामुळे मोहोर आल्यानंतर बागेची नियमित पाहणी करणे आणि योग्य व्यवस्थापन वेळेवर करणे आवश्यक आहे.

८. आंबा बागायतदारांनी लक्षात ठेवावयाच्या महत्त्वाच्या गोष्टी

१. मोहोर बाहेर पडण्यास सुरुवात झाल्यापासून बागेचे नियमित निरीक्षण करा.

२. मोहोरावर पांढरा पिठासारखा थर दिसल्यास भुरी रोगाचा संशय घ्या.

३. रोगाची खात्री झाल्यानंतरच योग्य व्यवस्थापन करा.

४. वेटेबल सल्फरसारख्या बुरशीनाशकांचा वापर करताना लेबलवरील मात्रा आणि सूचना पाळा.

५. पूर्ण फुलोऱ्याच्या वेळी मधमाश्या आणि इतर परागीभवन करणाऱ्या कीटकांचे संरक्षण करा.

६. अनावश्यक किंवा एकाच प्रकारच्या बुरशीनाशकाच्या वारंवार फवारण्या टाळा.

७. रोगाचे निदान आणि व्यवस्थापनाबाबत शंका असल्यास जवळच्या कृषी विद्यापीठ, कृषी विज्ञान केंद्र किंवा कृषी अधिकाऱ्यांचा सल्ला घ्या.

निष्कर्ष

आंब्याच्या मोहोरावरील भुरी रोग हा फळधारणेवर परिणाम करणारा महत्त्वाचा बुरशीजन्य रोग आहे. मोहोरावर पांढऱ्या पिठासारखी वाढ दिसणे, फुले वाळणे आणि लहान फळांची गळ होणे ही त्याची प्रमुख लक्षणे आहेत. रोगाचा धोका असलेल्या काळात नियमित निरीक्षण करणे, सुरुवातीची लक्षणे ओळखणे आणि गरजेनुसार मान्यताप्राप्त बुरशीनाशकांचा योग्य वापर करणे यामुळे रोगाचे नुकसान कमी करण्यास मदत होते. आंब्याच्या मोहोराचे योग्य व्यवस्थापन म्हणजे चांगल्या फळधारणेच्या दिशेने टाकलेले महत्त्वाचे पाऊल आहे.

कोकणातील आंबा बागायतदारांनी आपल्या बागेतील हवामान, मोहोराची अवस्था आणि रोगाचा प्रादुर्भाव लक्षात घेऊन व्यवस्थापनाचे नियोजन करावे.

Shraddha Krushi: कोकणातील शेतकऱ्यांसाठी उपयुक्त कृषी माहिती!

लेखिका

श्रद्धा दहिवलकर

एम.एस्सी. (कीटकशास्त्र) | ASRB NET Qualified

संस्थापक – श्रद्धाकृषी 🌱

हेही वाचा

Yellow Sticky Trap आणि Pheromone Trap: कोणता ट्रॅप कधी वापरावा? जाणून घ्या फरक, फायदे आणि मर्यादा

बॅटरी फवारणी पंप खरेदी करण्यापूर्वी या 7 गोष्टी तपासा

नारळाची पाने पिवळी पडतात? कारणे आणि उपाय

भात पिकातील प्रमुख किडी: ओळख, नुकसानाची लक्षणे आणि एकात्मिक कीड व्यवस्थापन

भात पिकातील गोगलगाय (Golden Apple Snail): ओळख, प्रसार, जीवनचक्र आणि होणारे नुकसान