Yellow Sticky Trap vs Pheromone Trap: फरक, फायदे आणि वापर
Yellow Sticky Trap आणि Pheromone Trap: कोणता ट्रॅप कधी वापरावा? जाणून घ्या फरक, फायदे आणि मर्यादा
प्रस्तावना
शेतीमध्ये पिकांवर विविध प्रकारच्या किडींचा प्रादुर्भाव होत असतो. या किडींमुळे पिकांची वाढ कमी होणे, पानांचे नुकसान होणे, फुलगळ किंवा फळगळ होणे आणि उत्पादनात घट येणे अशा समस्या निर्माण होऊ शकतात. कीड नियंत्रणासाठी अनेकदा कीटकनाशकांचा वापर केला जातो. मात्र, योग्य वेळी किडींची ओळख करून त्यांची संख्या निरीक्षणात ठेवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. यासाठी वापरली जाणारी दोन उपयुक्त साधने म्हणजे Yellow Sticky Trap (पिवळा चिकट सापळा) आणि Pheromone Trap (फेरोमोन सापळा). दोन्ही सापळ्यांचा उद्देश कीड निरीक्षण आणि व्यवस्थापनाला मदत करणे हा असला, तरी त्यांची कार्यपद्धती वेगवेगळी आहे. मग यांपैकी कोणता सापळा निवडावा? तो कोणत्या किडीसाठी वापरावा? चला, सविस्तर माहिती घेऊया.
१. Yellow Sticky Trap म्हणजे काय?
Yellow Sticky Trap हा पिवळ्या रंगाचा चिकट सापळा असतो. त्याच्या पृष्ठभागावर चिकट पदार्थाचा थर लावलेला असतो. काही उडणारे कीटक पिवळ्या रंगाकडे आकर्षित होतात. ते सापळ्यावर बसल्यावर चिकट पदार्थामुळे अडकतात. या सापळ्याचा उपयोग विशेषतः पांढरी माशी, मावा आणि काही इतर उडणाऱ्या किडींचे निरीक्षण करण्यासाठी केला जातो. कोणती कीड पकडली जाते हे पिकानुसार आणि परिसरातील किडींच्या प्रकारानुसार बदलू शकते.
Yellow Sticky Trap चे फायदे
- पिकांमध्ये उडणाऱ्या किडींची उपस्थिती लवकर लक्षात येण्यास मदत होते.
- सापळ्यावर पकडलेल्या किडींची नियमित मोजणी करता येते.
- किडींची संख्या वाढत आहे की कमी होत आहे, याचा अंदाज घेता येतो.
- वापरण्याची पद्धत तुलनेने सोपी असते.
- योग्य वापर केल्यास कीड व्यवस्थापनाच्या निर्णयांसाठी अतिरिक्त माहिती मिळते.
मर्यादा
पिवळ्या सापळ्यावर केवळ हानिकारक किडीच अडकतील असे नाही. काही उपयुक्त मित्रकीटकही अडकू शकतात. तसेच, सापळा प्रामुख्याने उडणाऱ्या अवस्थेतील कीटक पकडतो. त्यामुळे पानांवर किंवा जमिनीत असलेल्या किडींच्या सर्व अवस्थांची माहिती मिळत नाही.
सापळ्यावर कीड दिसली म्हणून लगेच फवारणी करणे योग्य नाही. पिकाची प्रत्यक्ष पाहणी आणि संबंधित किडीसाठी शिफारस केलेली कृती मर्यादा यांचाही विचार करावा.
२. Pheromone Trap म्हणजे काय?
Pheromone Trap मध्ये लक्ष्य किडीला आकर्षित करणारे फेरोमोन ल्युअर (Pheromone Lure) वापरले जाते. फेरोमोन म्हणजे विशिष्ट कीटकांमध्ये संदेशवहनासाठी वापरले जाणारे रासायनिक संकेतद्रव्य. शेतीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या अनेक सेक्स-फेरोमोन सापळ्यांमध्ये मादी किडीच्या संकेतासारखा वास निर्माण करणारे ल्युअर असते. त्यामुळे संबंधित प्रजातीचे नर कीटक सापळ्याकडे आकर्षित होतात. सापळ्याच्या रचनेनुसार ते चिकट पृष्ठभागावर किंवा कंटेनरमध्ये अडकतात.
Pheromone Trap चे फायदे
- विशिष्ट लक्ष्य किडीचे निरीक्षण करता येते.
- काही किडींचा प्रादुर्भाव वाढण्यापूर्वी त्यांच्या उपस्थितीचे संकेत मिळू शकतात.
- किडींच्या प्रौढ अवस्थेची संख्या नोंदवता येते.
- योग्य ल्युअर वापरल्यास इतर अनेक असंबंधित किडी आकर्षित होण्याची शक्यता कमी असते.
- मोठ्या प्रमाणावर सापळे वापरण्याच्या योग्य कार्यक्रमात काही लक्ष्य किडींची संख्या कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
मर्यादा
प्रत्येक किडीसाठी वेगळे फेरोमोन ल्युअर लागू शकते. चुकीचे ल्युअर वापरल्यास अपेक्षित कीड आकर्षित होणार नाही.
ल्युअर किती दिवस प्रभावी राहते, ते कसे साठवायचे आणि कधी बदलायचे याबाबत उत्पादकाच्या सूचना पाळणे आवश्यक आहे. फेरोमोन सापळ्याचा वापर केल्याने संपूर्ण कीड नियंत्रण होईल, असे गृहीत धरू नये.
३. Yellow Sticky Trap आणि Pheromone Trap यांची तुलना
|
तुलना करण्याचा मुद्दा |
Yellow
Sticky Trap |
Pheromone
Trap |
|
आकर्षणाचा आधार |
पिवळा रंग |
विशिष्ट किडीसाठी तयार केलेले फेरोमोन ल्युअर |
|
लक्ष्य कीड |
अनेक प्रकारचे आकर्षित होणारे उडणारे कीटक |
ल्युअरशी संबंधित विशिष्ट कीड |
|
प्रमुख उपयोग |
कीड निरीक्षण आणि काही परिस्थितीत संख्या कमी
करणे |
लक्ष्य किडीचे निरीक्षण आणि काही परिस्थितीत
सामूहिक पकड |
|
आवश्यक घटक |
पिवळा पृष्ठभाग व चिकट पदार्थ |
योग्य फेरोमोन ल्युअर आणि त्याला अनुरूप सापळा |
|
उपयुक्त कीटक पकडले जाण्याची शक्यता |
असू शकते| |
नाही, ल्युअरनुसार तुलनेने कमी असू शकते;
पूर्णपणे
अशक्य |
|
देखभाल |
धूळ किंवा किडींनी भरल्यावर बदलणे |
ल्युअरची वैधता,
बदलण्याचा
कालावधी आणि सापळ्याची स्वच्छता तपासणे |
|
मुख्य मर्यादा |
अनेक प्रकारचे कीटक अडकू शकतात |
योग्य लक्ष्य कीड आणि ल्युअर निवडणे अत्यावश्यक |
दोन्ही सापळे कीड निरीक्षणासाठी उपयोगी आहेत; मात्र कोणता सापळा अधिक चांगला आहे हे पिकातील लक्ष्य किडीवर अवलंबून असते.
४. कोणत्या पिकात कोणता ट्रॅप वापरावा?
भाजीपाला पिकांमध्ये: भेंडी, वांगी, मिरची आणि इतर भाजीपाला पिकांमध्ये पांढरी माशी किंवा माव्यासारख्या उडणाऱ्या किडींचे निरीक्षण करण्यासाठी Yellow Sticky Trap उपयोगी ठरू शकतो. फळे किंवा शेंगा पोखरणाऱ्या विशिष्ट पतंगवर्गीय किडींसाठी संबंधित प्रजातीचे ल्युअर उपलब्ध असल्यास Pheromone Trap वापरण्याचा विचार करता येतो.
आंबा बागेमध्ये: कोकणातील आंबा बागांमध्ये कीड निरीक्षण करताना सापळा निवडण्यापूर्वी कोणत्या किडीचे निरीक्षण करायचे आहे हे निश्चित करावे. पिवळा सापळा काही उडणाऱ्या किडींच्या निरीक्षणासाठी वापरता येतो. मात्र, आंब्यावरील प्रत्येक कीड पिवळ्या सापळ्याकडे आकर्षित होईल असे नाही. विशिष्ट पतंगवर्गीय किडीसाठी फेरोमोन सापळा वापरायचा असल्यास त्या किडीसाठी मान्यताप्राप्त आणि योग्य ल्युअर निवडावे. आंबा हॉपर्ससारख्या सर्व किडींसाठी हे दोन्ही सापळे समान प्रभावी असतील असे समजू नये.
नारळ, सुपारी आणि काजू पिकांमध्ये: या पिकांमध्येही सापळ्याची निवड लक्ष्य किडीनुसार करावी. फक्त सापळा लावल्यामुळे सर्व किडींचा प्रादुर्भाव कमी होईल असे नाही. किडीची ओळख, पिकाची अवस्था आणि स्थानिक कृषी शिफारशी यांचा विचार करूनच सापळ्याचा प्रकार ठरवावा.
५. ट्रॅप खरेदी करताना कोणत्या गोष्टी तपासाव्यात?
Yellow Sticky Trap किंवा Pheromone Trap खरेदी करताना केवळ किंमत पाहून निर्णय घेऊ नये.
Yellow Sticky Trap साठी:
1. पृष्ठभागावर चिकट पदार्थ व्यवस्थित आहे का?
2. सापळ्याचा आकार आणि टिकाऊपणा योग्य आहे का?
3. पावसाळी किंवा धुळीच्या परिस्थितीत वापरासाठी उत्पादकाने कोणत्या सूचना दिल्या आहेत?
4. सापळा बदलण्याची गरज कधी पडते?
Pheromone Trap साठी:
1. ल्युअर नेमक्या कोणत्या किडीसाठी आहे?
2. सापळ्याचा प्रकार त्या ल्युअरशी सुसंगत आहे का?
3. ल्युअरची उत्पादन तारीख आणि वैधता काय आहे?
4. साठवणूक आणि बदलण्याच्या सूचना कोणत्या आहेत?
5. उत्पादनावरील लेबल आणि उत्पादकाची माहिती उपलब्ध आहे का?
दोन्ही प्रकारच्या सापळ्यांसाठी प्रत्यक्ष शेतातील परिस्थिती, उपलब्धता आणि एकूण वापरखर्च विचारात घ्यावा. उत्पादनाची किंमत विक्रेता, ब्रँड, आकार आणि पॅकेजिंगनुसार बदलू शकते. त्यामुळे खरेदीपूर्वी अद्ययावत किंमत तपासावी.
६. सापळे लावताना घ्यावयाची काळजी
1. सापळे लावताना पिकाची उंची, कीटकांची हालचाल आणि लक्ष्य किडीच्या शिफारस केलेल्या व्यवस्थापन पद्धतीचा विचार करावा.
2.Yellow Sticky Trap पिकाच्या योग्य उंचीवर ठेवावा. पिकाची वाढ झाल्यावर त्याची उंची तपासावी. पृष्ठभाग धूळ, पाऊस किंवा पकडलेल्या किडींनी झाकला गेल्यास आवश्यकतेनुसार बदलावा.
3. Pheromone Trap साठी संबंधित किडीनुसार शिफारस केलेली उंची, सापळ्यांमधील अंतर आणि प्रति क्षेत्र सापळ्यांची संख्या पाळावी. सर्व पिकांसाठी एकच संख्या किंवा अंतर लागू होत नाही.
4. सापळ्यांवर नियमित निरीक्षण करावे. पकडलेल्या किडींची नोंद ठेवल्यास पुढील व्यवस्थापनाचा निर्णय घेण्यास मदत होते.
७. हे सापळे कीटकनाशक फवारणीला पर्याय आहेत का?
दोन्ही सापळे एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाचा (Integrated Pest Management — IPM) भाग असू शकतात. मात्र, ते सर्व परिस्थितींमध्ये कीटकनाशक फवारणीची जागा घेऊ शकत नाहीत.
सापळ्यांवर किडींची संख्या वाढत असल्याचे दिसल्यास पिकाची प्रत्यक्ष पाहणी करावी. किडींचे नुकसान, पिकाची अवस्था, आर्थिक नुकसान पातळी आणि स्थानिक कृषी शिफारशींचा विचार करावा.
गरज असल्यास योग्य व्यवस्थापन उपाय निवडावेत. रासायनिक कीटकनाशक वापरावे लागल्यास संबंधित पिकावरील लक्ष्य किडीसाठी नोंदणीकृत उत्पादनाचे लेबल, शिफारस केलेला डोस आणि सुरक्षितता सूचना पाळाव्यात.
निष्कर्ष
Yellow Sticky Trap आणि Pheromone Trap ही कीड निरीक्षणासाठी उपयुक्त, पण वेगवेगळ्या पद्धतीने काम करणारी साधने आहेत. Yellow Sticky Trap अनेक प्रकारच्या रंगाकडे आकर्षित होणाऱ्या उडणाऱ्या किडींचे निरीक्षण करण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतो. Pheromone Trap हा योग्य ल्युअरच्या मदतीने विशिष्ट लक्ष्य किडीचे निरीक्षण किंवा काही परिस्थितींमध्ये तिची संख्या कमी करण्यासाठी वापरला जाऊ शकतो.
शेतकरी बांधवांनो, सापळा निवडण्यापूर्वी आपल्या पिकावरील किडीची योग्य ओळख करून घ्या. योग्य सापळा, नियमित निरीक्षण आणि एकात्मिक कीड व्यवस्थापन यांची सांगड घातल्यास अधिक माहितीपूर्ण निर्णय घेता येतात.
अधिक कृषी माहिती, कीड व्यवस्थापन आणि शेतीविषयक मार्गदर्शनासाठी Shraddha Krushi ब्लॉगला भेट द्या.
लेखकाची नोंद: हा लेख माहितीपर खरेदी मार्गदर्शक आहे. कोणत्याही विशिष्ट उत्पादनाचा प्रत्यक्ष वापर करून चाचणी केलेली नाही. किंमत, वैशिष्ट्ये आणि वॉरंटी खरेदीपूर्वी विक्रेत्याकडून तपासा.
लेखिका
श्रद्धा दहिवलकर
एम.एस्सी. (कीटकशास्त्र) | ASRB NET Qualified
संस्थापक – श्रद्धाकृषी 🌱
हेही वाचा
बॅटरी फवारणी पंप खरेदी करण्यापूर्वी या 7 गोष्टी तपासा
नारळाची पाने पिवळी पडतात? कारणे आणि उपाय
भात पिकातील प्रमुख किडी: ओळख, नुकसानाची लक्षणे आणि एकात्मिक कीड व्यवस्थापन
भात पिकातील गोगलगाय (Golden Apple Snail): ओळख, प्रसार, जीवनचक्र आणि होणारे नुकसान
कोकणातील भात पिकात तण नियंत्रण | योग्य वेळ व प्रभावी उपाय
फवारणी केल्यानंतर किती वेळ पाऊस येऊ नये? पाऊस आला तर पुन्हा फवारणी करावी का?
फवारणीच्या आधी हवामानाचा अंदाज का पाहावा?
पावसाळ्यानंतर पिकांमध्ये बुरशीजन्य रोग का वाढतात? कारणे आणि प्रतिबंधात्मक उपाय
काजू पिकावरील प्रमुख किडी : ओळख, नुकसानाची लक्षणे आणि एकात्मिक व्यवस्थापन
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा