कीटकनाशकांचे मिश्रण करताना कोणती काळजी घ्यावी? | Shraddha Krushi
फवारणीसाठी कीटकनाशकांचे मिश्रण करताना कोणती काळजी घ्यावी? योग्य पद्धत, फायदे आणि महत्त्वाच्या सूचना
लेखक: Shraddha Krushi | विषय: पीक संरक्षण व कीड व्यवस्थापन
प्रस्तावना
शेतीमध्ये पिकांवरील कीड आणि रोगांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी कीटकनाशके, बुरशीनाशके आणि विद्राव्य खतांचा वापर केला जातो. अनेकदा शेतकरी वेळ आणि मजुरी वाचवण्यासाठी दोन किंवा अधिक कृषी निविष्ठांचे मिश्रण करून फवारणी करतात. मात्र, प्रत्येक कीटकनाशक किंवा बुरशीनाशक एकमेकांसोबत मिसळून वापरता येतेच असे नाही. चुकीच्या मिश्रणामुळे औषधांचा परिणाम कमी होऊ शकतो, पिकांवर विषारी परिणाम (Phytotoxicity) दिसू शकतात किंवा फवारणी यंत्रामध्ये अडथळे निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे फवारणीपूर्वी औषधांची सुसंगतता तपासणे, उत्पादनाच्या लेबलवरील सूचना वाचणे आणि योग्य खबरदारी घेणे आवश्यक आहे.
या लेखामध्ये आपण कीटकनाशकांचे मिश्रण करताना कोणती काळजी घ्यावी, जार टेस्ट कशी करावी, कोणत्या चुका टाळाव्यात आणि फवारणी सुरक्षितपणे कशी करावी, हे जाणून घेणार आहोत.
१. कीटकनाशकांचे मिश्रण म्हणजे काय?
जेव्हा दोन किंवा अधिक कृषी निविष्ठा एकाच फवारणीच्या टाकीत एकत्र करून वापरल्या जातात, तेव्हा त्याला टँक मिक्सिंग (Tank Mixing) असे म्हणतात.
उदाहरणार्थ:
- कीटकनाशक + बुरशीनाशक
- कीटकनाशक + विद्राव्य खत
- बुरशीनाशक + विद्राव्य खत
- दोन वेगवेगळी कीटकनाशके
अशा मिश्रणांचा वापर काही परिस्थितींमध्ये फायदेशीर ठरू शकतो. उदाहरणार्थ, पिकामध्ये एकाच वेळी दोन वेगवेगळ्या समस्यांचे व्यवस्थापन आवश्यक असल्यास योग्य आणि मान्यताप्राप्त मिश्रणामुळे फवारणीची स्वतंत्र वेळ कमी होऊ शकते. मात्र, मिश्रण करण्यापूर्वी सर्व घटक एकत्र वापरणे सुरक्षित आणि परिणामकारक आहे का, हे तपासणे आवश्यक आहे.
लक्षात ठेवा: एकाच वेळी अनेक औषधे फवारल्याने नियंत्रण अधिक चांगले मिळेलच असे नाही.
२. मिश्रण करण्यापूर्वी औषधांच्या लेबलवरील सूचना वाचा
कीटकनाशकांच्या बाटलीवरील लेबल आणि सोबत दिलेले पत्रक हे वापरासंबंधी माहितीचे महत्त्वाचे स्रोत आहेत.
मिश्रण करण्यापूर्वी खालील बाबी तपासा.
- संबंधित पिकासाठी औषधाची नोंदणी व वापराची शिफारस आहे का?
- लक्ष्य कीड किंवा रोगासाठी उत्पादनाचा वापर मान्य आहे का?
- शिफारस केलेले प्रमाण किती आहे?
- इतर औषधे किंवा खतांसोबत मिसळण्यासंबंधी काही सूचना किंवा निर्बंध आहेत का?
- फवारणी करताना कोणती वैयक्तिक संरक्षक साधने वापरणे आवश्यक आहे?
- काढणीपूर्व प्रतीक्षा कालावधी (Pre-harvest Interval) किती आहे?
लेबलवर मिश्रणास मनाई असेल किंवा सुसंगततेबद्दल स्पष्ट माहिती नसेल, तर स्वतःच्या अंदाजाने मिश्रण करू नका. कृषी विद्यापीठातील तज्ज्ञ, कृषी अधिकारी किंवा संबंधित उत्पादनाच्या तांत्रिक प्रतिनिधीकडून खात्री करून घ्या.
३. दोन औषधे एकमेकांसोबत मिसळणे सुरक्षित आहे का?
दोन उत्पादनांचे मिश्रण करताना त्यांच्यातील भौतिक आणि रासायनिक सुसंगतता महत्त्वाची असते.
अ) भौतिक असुसंगतता (Physical Incompatibility)
दोन उत्पादने एकत्र मिसळल्यानंतर पुढील बदल दिसू शकतात:
- मिश्रणात गुठळ्या तयार होणे.
- तळाशी गाळ साचणे.
- मिश्रणाचे थर वेगळे होणे.
- द्रावण घट्ट होणे किंवा चिकट स्वरूप तयार होणे.
- फवारणी यंत्राच्या फिल्टर किंवा नोझलमध्ये अडथळे निर्माण होणे.
असे बदल दिसल्यास मिश्रण वापरणे टाळा.
ब) रासायनिक असुसंगतता (Chemical Incompatibility)
काही उत्पादनांचे मिश्रण झाल्यानंतर रासायनिक अभिक्रिया होऊ शकते. त्यामुळे सक्रिय घटकाची स्थिरता किंवा परिणामकारकता कमी होऊ शकते. विशेष म्हणजे, मिश्रण दिसायला एकसारखे असले तरी ते रासायनिकदृष्ट्या सुसंगत असेलच असे नाही.
क) पिकांवर विषारी परिणाम (Phytotoxicity)
काही मिश्रणांमुळे पिकांच्या पानांवर डाग पडणे, पाने करपणे, पानांच्या कडा जळणे किंवा वाढीवर प्रतिकूल परिणाम होणे अशा समस्या दिसू शकतात. याचा धोका पीक, पिकाची अवस्था, तापमान, आर्द्रता, वापरलेली उत्पादने आणि त्यांचे प्रमाण यांवर अवलंबून असतो. त्यामुळे मिश्रण भौतिकदृष्ट्या योग्य दिसत असले तरी पिकासाठी ते सुरक्षित आहे याची खात्री करणे आवश्यक आहे.
४. जार टेस्ट (Jar Test) कशी करावी?
जार टेस्ट ही फवारणीपूर्वी दोन किंवा अधिक उत्पादनांमध्ये भौतिक असुसंगततेची शक्यता तपासण्याची एक प्राथमिक पद्धत आहे. मात्र, जार टेस्ट यशस्वी झाली म्हणजे मिश्रण रासायनिकदृष्ट्या सुरक्षित आहे किंवा पिकावर त्याचा प्रतिकूल परिणाम होणार नाही, याची हमी मिळत नाही.
जार टेस्ट करण्याची पद्धत
पायरी १: स्वच्छ पारदर्शक भांडे घ्या.
लहान, स्वच्छ आणि पारदर्शक काचेचे किंवा रसायनांसाठी योग्य भांडे निवडा. त्याचा वापर नंतर अन्न किंवा पिण्याच्या पाण्यासाठी करू नका.
पायरी २: प्रत्यक्ष फवारणीतील पाणी वापरा.
शेतात फवारणीसाठी ज्या स्रोताचे पाणी वापरणार आहात, तेच पाणी चाचणीसाठी वापरा.
पायरी ३: योग्य प्रमाण ठरवा.
प्रत्यक्ष फवारणीसाठी ठरवलेल्या पाण्याचे प्रमाण आणि उत्पादनांचा डोस यांचे प्रमाणानुसार लहान प्रमाणात रूपांतर करा.
उदाहरणार्थ, प्रत्यक्ष टाकीत १५ लिटर पाणी वापरणार असाल, तर चाचणीतील पाण्याचे प्रमाण त्यानुसार कमी ठेवा. उत्पादनांचा डोसही त्याच प्रमाणात कमी करावा.
पायरी ४: लेबलवरील सूचनांनुसार उत्पादने मिसळा.
उत्पादनांच्या फॉर्म्युलेशननुसार मिसळण्याचा क्रम बदलू शकतो. त्यामुळे सर्व उत्पादने एका ठरावीक क्रमानेच मिसळावीत असा सार्वत्रिक नियम नाही. लेबल किंवा अधिकृत तांत्रिक सूचनांनुसारच क्रम ठरवा.
पायरी ५: मिश्रणाचे निरीक्षण करा.
भांडे हलवल्यानंतर मिश्रणात गुठळ्या, गाळ, थर वेगळे होणे किंवा असामान्य घट्टपणा दिसतो का, हे तपासा. काही काळ निरीक्षण करा.
पायरी ६: निष्कर्ष काढा.
असामान्य बदल दिसल्यास मिश्रण वापरू नका. बदल दिसत नसले तरी संबंधित मिश्रण वापरण्याची अधिकृत शिफारस आणि पिकासाठी सुरक्षिततेची खात्री आवश्यक आहे. जार टेस्टमधील उरलेले मिश्रण नाल्यात, विहिरीत, तलावात किंवा पाण्याच्या अन्य स्रोतांमध्ये ओतू नका. त्याची विल्हेवाट उत्पादनाच्या लेबलवरील सूचनांनुसार लावा.
५. फवारणीच्या टाकीत औषधे मिसळताना कोणती काळजी घ्यावी?
१. स्वच्छ पाण्याचा वापर करा
फवारणीसाठी शक्यतो स्वच्छ पाणी वापरा. पाण्यात माती, गाळ किंवा इतर अशुद्धी असल्यास फवारणीच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो. पाण्याचा सामू (pH) आणि कठीणपणा काही उत्पादनांच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम करू शकतात. मात्र, सर्व कीटकनाशकांसाठी एकच आदर्श pH असतो असे नाही. उत्पादनाच्या सूचनांनुसार पाण्याची गुणवत्ता तपासा.
२. शिफारस केलेल्या प्रमाणाचे पालन करा
औषधाचे प्रमाण वाढवल्याने कीड अधिक प्रभावीपणे नियंत्रित होईलच असे नाही. जास्त प्रमाणामुळे पिकांना इजा होणे, अवशेष वाढणे, खर्च वाढणे किंवा कीटकनाशकांच्या वापरासंबंधी नियमांचे उल्लंघन होणे शक्य आहे. प्रत्येक उत्पादनाचा लेबलवरील डोस आणि वापराच्या अटी पाळा.
३. औषधांचे कॉन्सन्ट्रेट थेट एकत्र मिसळू नका
दोन औषधांची मूळ, अविद्राव्य किंवा सांद्र रूपातील उत्पादने थेट एकमेकांत मिसळल्यास अवांछित अभिक्रिया होऊ शकते. प्रत्येक उत्पादन कसे तयार करायचे आणि कोणत्या क्रमाने मिसळायचे, हे त्याच्या फॉर्म्युलेशन व लेबलवरील सूचनांवर अवलंबून असते. म्हणून अंदाजाने मिश्रण करण्याऐवजी अधिकृत सूचनांचे पालन करा.
४. फवारणीच्या टाकीत मिश्रण योग्य पद्धतीने तयार करा
टाकीत पाणी आणि उत्पादने घालण्याचा क्रम उत्पादनाच्या प्रकारानुसार बदलू शकतो. काही उत्पादने आधी स्वतंत्रपणे पाण्यात मिसळावी लागतात, तर काहींच्या बाबतीत वेगळी पद्धत लागू असते. म्हणून WP, WG, SC, EC, SL यांसारख्या फॉर्म्युलेशनच्या नावांवरून स्वतःच सार्वत्रिक क्रम ठरवू नका. उत्पादनाच्या लेबलवरील सूचना किंवा अधिकृत टँक-मिक्स मार्गदर्शन पाळा. मिश्रण तयार करताना योग्य ढवळणी ठेवा आणि तयार द्रावण साठवून ठेवण्याऐवजी लेबलवरील सूचनांनुसार वापरा.
५. वैयक्तिक संरक्षक साधने वापरा
कीटकनाशके हाताळताना पुढील साधनांचा वापर करा:
- रसायनांना प्रतिरोधक हातमोजे.
- लेबलनुसार आवश्यक असलेले डोळ्यांचे संरक्षण.
- पूर्ण बाह्यांचे कपडे आणि लांब पँट.
- रसायनांसाठी योग्य पादत्राणे.
- लेबलवर निर्देशित केलेले योग्य श्वसन संरक्षण.
फवारणी करताना खाणे, पिणे किंवा तंबाखू सेवन करणे टाळा. काम पूर्ण झाल्यावर हात आणि शरीराची स्वच्छता करा व वापरलेले कपडे वेगळे धुवा.
६. हवामानाची परिस्थिती तपासा
फवारणीपूर्वी वाऱ्याचा वेग, तापमान आणि पावसाची शक्यता लक्षात घ्या.
- जोरदार वाऱ्यात फवारणी टाळा.
- तापमान जास्त असताना किंवा पिकावर पाण्याचा ताण असताना उत्पादनाच्या सूचनांनुसार विशेष काळजी घ्या.
- पावसाची शक्यता असल्यास उत्पादनाच्या लेबलवरील पाऊस-सहनशीलता आणि आवश्यक कालावासंबंधी सूचना तपासा.
- फवारणी शेजारच्या पिकांवर किंवा पाण्याच्या स्रोतांवर वाहून जाणार नाही याची काळजी घ्या.
७. फवारणी यंत्र स्वच्छ ठेवा
मागील फवारणीतील औषधांचे अवशेष टाकी, फिल्टर, नळी किंवा नोझलमध्ये राहू शकतात. त्यामुळे पुढील फवारणी करताना अनपेक्षित परिणाम होऊ शकतात. प्रत्येक फवारणीनंतर उपकरणांची स्वच्छता उत्पादनाच्या लेबल आणि यंत्राच्या उत्पादकाच्या सूचनांनुसार करा.
६. कीटकनाशकांसोबत विद्राव्य खते मिसळताना काळजी
शेतकरी अनेकदा कीटकनाशकांसोबत सूक्ष्म अन्नद्रव्ये किंवा विद्राव्य खतांची फवारणी करतात. मात्र, प्रत्येक खत प्रत्येक कीटकनाशकासोबत सुसंगत असेलच असे नाही.
मिश्रणामुळे पुढील समस्या उद्भवू शकतात:
- द्रावणात गाळ किंवा स्फटिक तयार होणे.
- फवारणीच्या नोझलमध्ये अडथळे निर्माण होणे.
- औषधाची कार्यक्षमता कमी होणे.
- पिकांच्या पानांवर करपण्याची लक्षणे दिसणे.
विशेषतः जास्त तापमान, कमी आर्द्रता किंवा पिकावर पाण्याचा ताण असताना काही पर्णीय फवारण्यांमुळे पानांना इजा होण्याचा धोका वाढू शकतो. त्यामुळे कीटकनाशक आणि खत एकत्र वापरण्यापूर्वी दोन्ही उत्पादनांच्या लेबलवरील सूचना तपासा. सुसंगतता स्पष्ट नसल्यास स्वतंत्र फवारणीचा पर्याय निवडा.
७. जैविक कीडनियंत्रकांसोबत रासायनिक कीटकनाशके मिसळावीत का?
Trichoderma, Beauveria bassiana, Metarhizium anisopliae आणि Bacillus thuringiensis यांसारख्या जैविक घटकांचा वापर काही कीड व रोगांच्या व्यवस्थापनासाठी केला जातो. मात्र, सर्व जैविक घटक सर्व रासायनिक कीटकनाशकांसोबत सुसंगत असतील असे नाही. काही रसायनांमुळे जैविक घटकांची जिवंतता किंवा कार्यक्षमता कमी होऊ शकते. त्यामुळे जैविक उत्पादन आणि रासायनिक उत्पादन एकाच टाकीत मिसळण्यापूर्वी उत्पादकाच्या सूचना आणि अधिकृत शिफारस तपासा. सुसंगततेची खात्री नसल्यास दोन्हींचा स्वतंत्र वापर करण्याबाबत कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
८. कीटकनाशकांचे मिश्रण करताना शेतकरी कोणत्या चुका करतात?
|
सामान्य चूक |
संभाव्य परिणाम |
योग्य उपाय |
|
कोणतीही दोन औषधे एकत्र मिसळणे |
असुसंगतता किंवा परिणामकारकतेत घट |
आधी लेबल व सुसंगतता तपासा |
|
शिफारसीपेक्षा जास्त डोस वापरणे |
पिकांना इजा व खर्चात वाढ |
लेबलवरील प्रमाण पाळा |
|
जार टेस्ट न करता अनोळखी मिश्रण वापरणे |
भौतिक असुसंगततेचा धोका |
प्राथमिक जार टेस्ट करा |
|
जार टेस्ट यशस्वी म्हणजे मिश्रण सुरक्षित समजणे |
रासायनिक किंवा पिकावरील परिणाम दुर्लक्षित होणे |
अधिकृत शिफारस आणि पीक-सुरक्षितता तपासा |
|
अस्वच्छ पाणी वापरणे |
मिश्रणाच्या गुणवत्तेवर परिणाम |
योग्य दर्जाचे पाणी वापरा |
|
सुरक्षा साधनांशिवाय मिश्रण करणे |
विषबाधा किंवा त्वचा व डोळ्यांना इजा |
योग्य संरक्षक साधने वापरा |
|
उरलेले मिश्रण जलस्रोतांमध्ये ओतणे |
पर्यावरणीय प्रदूषण |
लेबलनुसार सुरक्षित विल्हेवाट लावा |
९. मिश्रण करताना अपघात झाल्यास काय करावे?
1. कीटकनाशक त्वचेवर सांडल्यास दूषित कपडे काढून त्वचा भरपूर स्वच्छ पाण्याने धुवा. डोळ्यांत गेल्यास त्वरित स्वच्छ वाहत्या पाण्याने धुवा आणि उत्पादनाच्या लेबलवरील प्रथमोपचाराच्या सूचना पाळा.
2. कीटकनाशक गिळले गेल्यास किंवा श्वासावाटे गेल्यामुळे चक्कर येणे, उलट्या, श्वास घेण्यास त्रास किंवा इतर लक्षणे दिसल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या. उत्पादनाचे लेबल किंवा बाटली डॉक्टरांना दाखवा.
महत्त्वाचे: विषबाधा झाल्यास स्वतःहून उलटी करवू नका किंवा घरगुती उपचारांवर अवलंबून राहू नका.
१०. फवारणीपूर्वी ही चेकलिस्ट वापरा
फवारणी सुरू करण्यापूर्वी खालील प्रश्नांची उत्तरे तपासा.
☐ संबंधित पिकासाठी आणि लक्ष्य किडीसाठी उत्पादनाचा वापर मान्य आहे का?
☐ सर्व उत्पादनांचे लेबल वाचले आहे का?
☐ मिश्रणाची अधिकृत सुसंगतता तपासली आहे का?
☐ आवश्यक असल्यास जार टेस्ट केली आहे का?
☐ योग्य पाणी आणि शिफारस केलेले प्रमाण निश्चित केले आहे का?
☐ आवश्यक वैयक्तिक संरक्षक साधने उपलब्ध आहेत का?
☐ हवामान आणि फवारणीची परिस्थिती योग्य आहे का?
☐ फवारणी यंत्र स्वच्छ व कार्यक्षम आहे का?
या सर्व बाबी तपासल्यानंतरच फवारणी सुरू करा.
निष्कर्ष
कीटकनाशकांचे मिश्रण करणे ही केवळ वेळ वाचवण्याची पद्धत नसून त्यासाठी योग्य माहिती, काळजी आणि तांत्रिक ज्ञान आवश्यक आहे. चुकीच्या मिश्रणामुळे पिकांचे नुकसान होऊ शकते आणि फवारणीचा अपेक्षित परिणाम मिळत नाही. म्हणूनच, कोणतीही दोन किंवा अधिक कृषी निविष्ठा एकत्र वापरण्यापूर्वी त्यांची सुसंगतता, लेबलवरील सूचना, शिफारस केलेले प्रमाण आणि पिकावरील सुरक्षितता तपासणे अत्यावश्यक आहे.
योग्य कीड व्यवस्थापनासाठी एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (Integrated Pest Management – IPM) पद्धतींचा अवलंब करा. कीटकनाशकांचा वापर गरजेनुसार, शिफारसीप्रमाणे आणि सुरक्षिततेचे नियम पाळून करा.
श्रद्धाकृषी कडून शेतकऱ्यांसाठी संदेश
शेतकरी मित्रांनो, फवारणीपूर्वी औषधांची माहिती नक्की तपासा. केवळ इतर शेतकऱ्यांनी एखादे मिश्रण वापरले म्हणून ते आपल्या पिकासाठी सुरक्षित असेलच असे नाही. योग्य औषध, योग्य प्रमाण, योग्य वेळ आणि सुरक्षित फवारणी हीच प्रभावी कीड व्यवस्थापनाची गुरुकिल्ली आहे.
अशाच शेतीविषयक शास्त्रीय आणि उपयुक्त माहितीसाठी Shraddha Krushi ब्लॉगला भेट देत राहा.
लेखिका
श्रद्धा दहिवलकर
एम.एस्सी. (कीटकशास्त्र) | ASRB NET Qualified
संस्थापक – श्रद्धाकृषी 🌱
हेही वाचा
Yellow Sticky Trap आणि Pheromone Trap: कोणता ट्रॅप कधी वापरावा? जाणून घ्या फरक, फायदे आणि मर्यादा
बॅटरी फवारणी पंप खरेदी करण्यापूर्वी या 7 गोष्टी तपासा
नारळाची पाने पिवळी पडतात? कारणे आणि उपाय
भात पिकातील प्रमुख किडी: ओळख, नुकसानाची लक्षणे आणि एकात्मिक कीड व्यवस्थापन
भात पिकातील गोगलगाय (Golden Apple Snail): ओळख, प्रसार, जीवनचक्र आणि होणारे नुकसान
कोकणातील भात पिकात तण नियंत्रण | योग्य वेळ व प्रभावी उपाय
फवारणी केल्यानंतर किती वेळ पाऊस येऊ नये? पाऊस आला तर पुन्हा फवारणी करावी का?
फवारणीच्या आधी हवामानाचा अंदाज का पाहावा?
पावसाळ्यानंतर पिकांमध्ये बुरशीजन्य रोग का वाढतात? कारणे आणि प्रतिबंधात्मक उपाय
काजू पिकावरील प्रमुख किडी : ओळख, नुकसानाची लक्षणे आणि एकात्मिक व्यवस्थापन
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा