भात कापणीनंतर शेतकऱ्यांनी कोणती कामे करावीत? जाणून घ्या १० महत्त्वाच्या गोष्टी

भात कापणीनंतर शेतातील पेंढा आणि खुंटांची पाहणी करणारा शेतकरी.

प्रस्तावना

कोकणातील शेतकऱ्यांसाठी भात हे खरीप हंगामातील प्रमुख पीक आहे. पावसाळ्यात मेहनत घेऊन भातशेतीची लागवड केल्यानंतर ऑक्टोबर-नोव्हेंबर महिन्यांत अनेक भागांत भात कापणीची कामे केली जातात. भाताची कापणी झाली म्हणजे शेतकऱ्यांची कामे संपली असे नाही. उलट, कापणीनंतर योग्य नियोजन केल्यास जमिनीची सुपीकता टिकवून ठेवता येते, पिकांचे अवशेष उपयोगात आणता येतात आणि पुढील हंगामातून अधिक उत्पन्न मिळवण्याची संधी निर्माण होते.

भात कापणीनंतर शेतातील पेंढा आणि खुंटांचे व्यवस्थापन, बांधांची दुरुस्ती, जमिनीची तपासणी, सेंद्रिय खतांचा वापर आणि रब्बी हंगामातील पिकांचे नियोजन या गोष्टींकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.

चला तर मग, भात कापणीनंतर शेतकऱ्यांनी कोणती १० महत्त्वाची कामे करावीत, याची सविस्तर माहिती जाणून घेऊया.

१. कापणीनंतर भाताची मळणी वेळेवर करा

भाताची कापणी झाल्यानंतर सर्वप्रथम कापलेल्या भाताच्या पिकाची योग्य प्रकारे मळणी करणे आवश्यक आहे. कापलेले भाताचे पीक शेतात किंवा खळ्यावर जास्त काळ ढिगात ठेवू नये. विशेषतः कोकणात परतीचा पाऊस किंवा अचानक पडणाऱ्या सरींमुळे कापलेल्या भाताचे नुकसान होऊ शकते.

शेतकऱ्यांनी काय करावे?

कापणीनंतर शक्य तितक्या लवकर मळणी करावी.
मळणी करताना धान्याची गळती होणार नाही याची काळजी घ्यावी.
धान्यातील काडीकचरा आणि इतर अशुद्धी वेगळ्या कराव्यात.
ओलसर धान्याची साठवणूक टाळावी.

वेळेवर मळणी केल्यामुळे धान्याची गुणवत्ता टिकवून ठेवण्यास मदत होते.

२. भात व्यवस्थित वाळवून साठवणूक करा

मळणीनंतर धान्याची योग्य वाळवण करणे हा साठवणुकीतील महत्त्वाचा टप्पा आहे. धान्यात जास्त ओलावा असल्यास साठवणुकीदरम्यान बुरशी वाढणे, धान्याचा वास बदलणे आणि किडींचा प्रादुर्भाव वाढणे अशा समस्या उद्भवू शकतात.

काळजी घेण्याच्या गोष्टी :

धान्य स्वच्छ जागेवर पसरवून वाळवावे.
धान्य वेळोवेळी हलवावे, जेणेकरून सर्व भाग समान प्रमाणात वाळतील.
धान्याची वाळवण करताना पाऊस, दव आणि ओलाव्यापासून संरक्षण करावे.
धान्य पूर्णपणे योग्य आर्द्रतेपर्यंत वाळल्यानंतरच साठवावे.
साठवणुकीसाठी स्वच्छ, कोरड्या आणि हवाबंद करता येणाऱ्या योग्य डब्यांचा किंवा पिशव्यांचा वापर करावा.

दीर्घकाळ साठवणुकीसाठी धान्यातील आर्द्रता साधारणतः १२–१४ टक्क्यांच्या आसपास ठेवणे उपयुक्त ठरते. मात्र, साठवणुकीचा कालावधी, तापमान आणि साठवण पद्धतीनुसार योग्य आर्द्रतेची मर्यादा बदलू शकते.

भाताची मळणी, धान्य स्वच्छ करणे, उन्हात वाळवणे आणि साठवणूक करण्याची प्रक्रिया.

३. भाताच्या पेंढ्याचे योग्य व्यवस्थापन करा

भात कापणीनंतर शेतात मोठ्या प्रमाणात पेंढा आणि खुंट शिल्लक राहतात. अनेकदा त्यांना निरुपयोगी समजून जाळले जाते. मात्र, भाताचा पेंढा हा शेतासाठी उपयुक्त सेंद्रिय संसाधन आहे. पेंढा जाळल्यामुळे त्यातील सेंद्रिय कार्बन आणि नायट्रोजनसारख्या पोषक घटकांचे नुकसान होते. त्यामुळे पेंढ्याचा योग्य उपयोग करणे अधिक फायदेशीर ठरते.

भाताच्या पेंढ्याचा उपयोग कसा करावा?

१. जनावरांसाठी: पेंढ्याचा उपयोग योग्य पद्धतीने जनावरांच्या चाऱ्यासाठी करता येतो. मात्र, तो संतुलित आहाराचा पर्याय म्हणून एकटाच पुरेसा नसतो.

२. सेंद्रिय खतनिर्मितीसाठी: पेंढ्यापासून कंपोस्ट खत तयार करता येते.

३. आच्छादनासाठी: उपलब्ध पेंढ्याचा वापर योग्य पद्धतीने इतर पिकांमध्ये आच्छादनासाठी करता येतो.

४. जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ वाढवण्यासाठी: योग्य परिस्थितीत पेंढ्याचे जमिनीत व्यवस्थापन करून त्याचे विघटन होण्यास मदत करता येते. मात्र, पुढील पीक लगेच घ्यायचे असल्यास पेंढा जमिनीत मिसळण्याची वेळ आणि पद्धत काळजीपूर्वक ठरवावी. अपुऱ्या वेळेत मोठ्या प्रमाणात पेंढा जमिनीत मिसळल्यास त्याच्या विघटनामुळे पुढील पिकाच्या सुरुवातीच्या वाढीवर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो.

४. भाताचे खुंट आणि शेतातील अवशेष जाळू नका

भात कापणीनंतर जमिनीच्या वरच्या भागात खुंट शिल्लक राहतात. हे अवशेष जाळण्याऐवजी त्यांचे योग्य व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे. पिकांचे अवशेष जमिनीत मिसळणे किंवा त्यांचा कंपोस्टसाठी वापर करणे यामुळे सेंद्रिय पदार्थांचे पुनर्चक्रण करता येते.

शेतकऱ्यांनी काय करावे?

शक्य असल्यास पेंढा गोळा करून उपयोगात आणावा.
योग्य यंत्रसामग्री उपलब्ध असल्यास अवशेषांचे तुकडे करून त्यांचे व्यवस्थापन करावे.
अवशेष जमिनीत मिसळायचे असल्यास पुढील पिकाची लागवड, जमिनीतील ओलावा आणि विघटनासाठी उपलब्ध वेळ लक्षात घ्यावा.
पेंढा किंवा खुंट जाळणे टाळावे.

जमिनीची सुपीकता दीर्घकाळ टिकवण्यासाठी सेंद्रिय पदार्थांचे योग्य व्यवस्थापन महत्त्वाचे आहे.

भाताच्या पेंढ्याचा जनावरांचा चारा, कंपोस्ट खत, आच्छादन आणि जमिनीत मिसळण्यासाठी उपयोग.

५. शेतातील बांध आणि निचऱ्याच्या चरांची दुरुस्ती करा

कोकणात मुसळधार पावसामुळे शेतातील बांधांची झीज होते. काही ठिकाणी बांध फुटतात, तर काही ठिकाणी माती वाहून जाते. भात कापणीनंतर शेतात पाणी कमी झाल्यावर बांधांची पाहणी करणे सोयीचे ठरते.

या कामांकडे लक्ष द्या :

बांधांना पडलेल्या भेगा बुजवा.
फुटलेल्या बांधांची दुरुस्ती करा.
पावसाच्या पाण्यामुळे तयार झालेले खड्डे आणि धूप झालेल्या जागा तपासा.
आवश्यकतेनुसार निचऱ्याचे चर स्वच्छ करा.
शेतातील माती वाहून जाणार नाही याची काळजी घ्या.

बांधांची योग्य देखभाल केल्यामुळे पुढील हंगामात पाण्याचे व्यवस्थापन करणे सोपे होते.

६. जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी माती परीक्षण करा

भात पिकासाठी जमिनीतून मोठ्या प्रमाणात पोषक घटक वापरले जातात. त्यामुळे पुढील हंगामाचे नियोजन करण्यापूर्वी जमिनीतील पोषक घटकांची स्थिती समजून घेणे फायदेशीर ठरते.

माती परीक्षण का करावे?

जमिनीचा सामू (pH) समजतो.
उपलब्ध नत्र, स्फुरद आणि पालाश यांसारख्या पोषक घटकांची स्थिती समजण्यास मदत होते.
जमिनीतील कमतरतांनुसार खत व्यवस्थापनाचे नियोजन करता येते.
अनावश्यक खतांचा वापर कमी करण्यास मदत होते.

मातीचा नमुना घेताना शेतातील वेगवेगळ्या ठिकाणांहून योग्य पद्धतीने नमुने घ्यावेत. बांधाजवळील जागा, खतांचा ढीग असलेली जागा किंवा असामान्य परिस्थिती असलेल्या ठिकाणांहून नमुना घेणे टाळावे.

माती परीक्षणाच्या अहवालानुसार आणि कृषी तज्ज्ञांच्या शिफारशीनुसारच खतांचा वापर करावा.

७. शेणखत आणि कंपोस्ट खताचा वापर करा

जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थांचे प्रमाण टिकवण्यासाठी चांगले कुजलेले शेणखत आणि कंपोस्ट खत उपयुक्त ठरतात.भात कापणीनंतर पुढील पीक घेण्यापूर्वी शेतातील परिस्थितीनुसार सेंद्रिय खतांचा वापर करता येतो.

सेंद्रिय खतांचे फायदे :

जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ वाढवण्यास मदत होते.
जमिनीची रचना सुधारण्यास मदत होते.
जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता सुधारू शकते.
जमिनीतील उपयुक्त सूक्ष्मजीवांच्या कार्याला मदत होते.

मात्र, खतांचा वापर जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध सेंद्रिय पदार्थ, पुढील पीक आणि माती परीक्षणाच्या निष्कर्षांनुसार करावा.

ताजे शेण थेट पिकांच्या मुळांजवळ वापरण्याऐवजी चांगले कुजलेले शेणखत वापरणे अधिक योग्य ठरते.

८. रब्बी हंगामातील पिकांचे नियोजन करा

भात कापणीनंतर शेत रिकामे ठेवण्याऐवजी उपलब्ध ओलावा, जमिनीचा प्रकार आणि पाण्याची उपलब्धता लक्षात घेऊन दुसरे पीक घेण्याचा विचार करता येतो. कोकणातील काही भागांत भातानंतर वाल, हरभरा, भाजीपाला किंवा इतर योग्य हंगामी पिके घेण्याची संधी उपलब्ध असू शकते. मात्र, सर्व पिके प्रत्येक जमिनीत आणि प्रत्येक भागात सारखी यशस्वी होतीलच असे नाही.

पुढील पीक निवडताना या गोष्टी तपासा :

जमिनीचा प्रकार आणि खोली.
जमिनीत शिल्लक असलेला ओलावा.
पाण्याची उपलब्धता.
पिकाचा कालावधी.
बियाण्यांची उपलब्धता आणि बाजारपेठेतील मागणी.
लागवडीसाठी लागणारा खर्च आणि अपेक्षित उत्पन्न.

विशेषतः कोकणातील हलक्या, मुरमाड आणि उताराच्या जमिनींसाठी पिकाची निवड करताना स्थानिक कृषी विद्यापीठाच्या शिफारशी विचारात घ्याव्यात. योग्य पीक निवडल्यास जमिनीचा अधिक चांगला वापर करता येतो आणि शेतीतून अतिरिक्त उत्पन्न मिळवण्याची संधी निर्माण होते.

९. पुढील हंगामासाठी बियाणे आणि शेती साहित्य तयार ठेवा

भात कापणीनंतर पुढील हंगामाची तयारी सुरू केल्यास ऐन लागवडीच्या वेळी होणारी धावपळ कमी होते.

शेतकऱ्यांनी पुढील तयारी करावी :

पुढील पिकासाठी आवश्यक बियाण्यांची निवड करावी.
बियाण्यांची उगवणक्षमता आणि गुणवत्ता तपासावी.
आवश्यक शेती अवजारांची दुरुस्ती करावी.
उपलब्ध पंप, पाइप आणि इतर सिंचन साहित्य तपासावे.
सेंद्रिय खते आणि इतर निविष्ठांची गरज निश्चित करावी.
पुढील हंगामाचा अंदाजे खर्च आणि उत्पन्न यांचे नियोजन करावे.

शक्य असल्यास बियाणे आणि इतर निविष्ठा अधिकृत विक्रेत्यांकडून घ्याव्यात. पिकासाठी शिफारस केलेल्या जाती आणि निविष्ठांची निवड करावी.

१०. शेतातील किडी आणि रोगांच्या समस्यांची पाहणी करा

भात कापणीनंतर शेतातील पिकांचे अवशेष आणि आसपासच्या जागांची पाहणी करणे उपयुक्त ठरते. पिकाच्या हंगामात काही किडी किंवा रोगांचा प्रादुर्भाव झाला असल्यास त्याची नोंद ठेवावी. ही माहिती पुढील हंगामात प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करण्यासाठी उपयोगी पडू शकते.

काय तपासावे?

भाताच्या खुंटांवर किंवा अवशेषांवर किडींची लक्षणे आहेत का?
खोड पोखरणाऱ्या किडींच्या प्रादुर्भावाची चिन्हे दिसली होती का?
रोगग्रस्त अवशेष शेतात मोठ्या प्रमाणात शिल्लक आहेत का?
शेताच्या बांधावर तणांचा जास्त प्रादुर्भाव आहे का?

रोगग्रस्त अवशेषांचे व्यवस्थापन संबंधित रोगाच्या स्वरूपानुसार करावे. सर्व अवशेष एकाच पद्धतीने नष्ट करणे योग्य नसते. त्याचप्रमाणे, केवळ प्रतिबंध म्हणून कीटकनाशकांची फवारणी करू नये. किडींची लक्षणे दिसल्यास योग्य ओळख करून घेऊन एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाच्या उपायांचा अवलंब करावा.

भात कापणीनंतर शेतकऱ्यांनी कोणत्या चुका टाळाव्यात?

भात कापणीनंतर पुढील चुका टाळल्यास शेतीचे नुकसान कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

१. ओलसर धान्याची साठवणूक करणे.

२. पेंढा आणि खुंट विनाकारण जाळणे.

३. माती परीक्षण न करता अंदाजाने खतांचा वापर करणे.

४. जमिनीची परिस्थिती न पाहता पुढील पीक निवडणे.

५. शेतातील बांध आणि निचऱ्याच्या चरांकडे दुर्लक्ष करणे.

६. पिकांचे अवशेष आणि किडींच्या प्रादुर्भावाची पाहणी न करणे.

७. पुढील हंगामाचे नियोजन ऐनवेळी करणे.

या चुका टाळून शेतीतील उपलब्ध साधनसंपत्तीचा योग्य वापर करता येतो.

निष्कर्ष

भात कापणीनंतरची कामे ही पुढील हंगामाच्या यशस्वी नियोजनासाठी महत्त्वाची असतात. वेळेवर मळणी करणे, धान्य योग्य प्रकारे वाळवणे, पेंढ्याचे व्यवस्थापन करणे, बांधांची दुरुस्ती करणे, माती परीक्षण करून घेणे आणि पुढील पिकाचे नियोजन करणे या बाबींकडे शेतकऱ्यांनी लक्ष द्यावे. विशेषतः कोकणातील शेतकऱ्यांनी पावसाची परिस्थिती, जमिनीतील ओलावा आणि स्थानिक कृषी विद्यापीठाच्या शिफारशी विचारात घेऊन पुढील हंगामाचे नियोजन करावे.

लक्षात ठेवा: भात कापणीनंतर शेत रिकामे दिसत असले, तरी योग्य नियोजनातून त्याच जमिनीत पुढील उत्पन्नाची संधी निर्माण होऊ शकते.

शेतकऱ्यांनो, भात कापणीनंतर तुम्ही पेंढ्याचे व्यवस्थापन कसे करता? तसेच भातानंतर कोणते पीक घेता? तुमचे अनुभव आणि सूचना कमेंटमध्ये नक्की सांगा.

अशाच उपयुक्त कृषी माहितीसाठी Shraddha Krushi ब्लॉगला भेट देत राहा.

लेखिका

श्रद्धा दहिवलकर

एम.एस्सी. (कीटकशास्त्र) | ASRB NET Qualified

संस्थापक – श्रद्धाकृषी 🌱

हेही वाचा

Yellow Sticky Trap आणि Pheromone Trap: कोणता ट्रॅप कधी वापरावा? जाणून घ्या फरक, फायदे आणि मर्यादा

बॅटरी फवारणी पंप खरेदी करण्यापूर्वी या 7 गोष्टी तपासा

नारळाची पाने पिवळी पडतात? कारणे आणि उपाय

भात पिकातील प्रमुख किडी: ओळख, नुकसानाची लक्षणे आणि एकात्मिक कीड व्यवस्थापन